Κολχικίνη. Το αρχαίο φάρμακο της ουρικής αρθρίτιδας που μπήκε στις καρδιολογικές θεραπείες!

Ελάχιστα φάρμακα μπορούν να υπερηφανευτούν ότι συνταγογραφούνται αδιάλειπτα από την εποχή του Διοσκουρίδη μέχρι σήμερα και η κολχικίνη είναι ένα από αυτά! Προέρχεται από ένα δηλητηριώδες φυτό που ανθίζει και στα ελληνικά βουνά, κοστίζει λιγότερο από επτά ευρώ το κουτί και τα τελευταία χρόνια βρέθηκε ξανά στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος αυτή τη φορά για την καρδιά.

Ταυτόχρονα, όμως, παραμένει ένα από τα λίγα φάρμακα του φαρμακείου όπου η διαφορά ανάμεσα στη θεραπευτική και στην τοξική δόση είναι επικίνδυνα μικρή και γι’ αυτό αξίζει να ξέρει κανείς τι ακριβώς κρατάει στα χέρια του.

Από ένα δηλητηριώδες φυτό στο ράφι του φαρμακείου

Η ουσία απομονώνεται από το κολχικό ή φθινοπωρινό κρόκο (Colchicum autumnale), ένα φυτό που φύεται και στην Ελλάδα και που, παρά την ομοιότητα του ονόματος, δεν έχει καμία σχέση με τον κρόκο Κοζάνης. Το εκχύλισμά του περιγράφηκε ως θεραπεία της ουρικής αρθρίτιδας ήδη στο Περί ύλης ιατρικής του Διοσκουρίδη, τον 1ο αιώνα μ.Χ., ενώ οι αρχαίοι γνώριζαν εξίσου καλά και την άλλη του ιδιότητα, ό,τι σε λίγο μεγαλύτερες δόσεις η κολχικίνη … σκοτώνει!

Πώς δρα η κολχικίνη στο σώμα

Η κολχικίνη δεν είναι ούτε παυσίπονο ούτε κορτιζόνη ούτε αντιβιοτικό! Δεσμεύεται στην τουμπουλίνη, την πρωτεΐνη από την οποία χτίζονται οι μικροσωληνίσκοι των κυττάρων και εμποδίζει τη συναρμολόγησή τους. Επειδή τα ουδετερόφιλα (τα λευκά αιμοσφαίρια που τρέχουν πρώτα στο σημείο της φλεγμονής) χρειάζονται αυτόν ακριβώς τον μηχανισμό για να μετακινηθούν και να ενεργοποιηθούν, το φάρμακο ουσιαστικά τους κόβει τα πόδια. Αναστέλλει επιπλέον το φλεγμονόσωμα NLRP3, τον μηχανισμό που παράγει την ιντερλευκίνη-1β, μία από τις ισχυρότερες φλεγμονώδεις ουσίες του οργανισμού. Με άλλα λόγια, δεν επεμβαίνει στο ουρικό οξύ ούτε στη χοληστερόλη· χαμηλώνει την ένταση της ίδιας της φλεγμονώδους αντίδρασης, όπου κι αν αυτή συμβαίνει.

Οι κλασικές της χρήσεις

Στην ελληνική αγορά η κολχικίνη είναι καταχωρισμένη κυρίως ως φάρμακο κατά της ουρικής αρθρίτιδας, τόσο για την αντιμετώπιση της οξείας κρίσης όσο και για την πρόληψη των υποτροπών τους πρώτους μήνες μιας αγωγής με αλλοπουρινόλη. Πέρα από αυτό, όμως, χρησιμοποιείται και σε αρκετές άλλες καταστάσεις, όπως:

• στον οικογενή μεσογειακό πυρετό, όπου αποτελεί τη βασική θεραπεία και λαμβάνεται δια βίου·
• στην οξεία και στην υποτροπιάζουσα περικαρδίτιδα, όπου η προσθήκη της μειώνει δραστικά τις υποτροπές·
• στη νόσο Αδαμαντιάδη-Behçet (σπάνια αλλά χρόνια αυτοάνοση συστηματική αγγειίτιδα) για τις στοματικές και γεννητικές έλκωσεις·
• στην ψευδοουρική αρθρίτιδα και σε ορισμένες μορφές δερματικής αγγειίτιδας.

Η καρδιολογική στροφή

Εδώ και δεκαπέντε περίπου χρόνια η καρδιολογία δέχτηκε ότι η αθηροσκλήρωση δεν είναι μόνο θέμα λιπιδίων, αλλά και χρόνιας φλεγμονής του αρτηριακού τοιχώματος. Η σκέψη ήταν προφανής: αν υπάρχει ένα φθηνό αντιφλεγμονώδες που το ξέρουμε εδώ και αιώνες … γιατί να μην δοκιμαστεί;

Οι μελέτες COLCOT σε ασθενείς μετά από έμφραγμα και LoDoCo2 σε σταθερή στεφανιαία νόσο έδειξαν μείωση των σοβαρών καρδιαγγειακών συμβαμάτων της τάξεως του 23% και 31% αντίστοιχα, με δόση μόλις 0,5 mg την ημέρα. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες του 2024 για τα χρόνια στεφανιαία σύνδρομα ενσωμάτωσαν τα ευρήματα, συστήνοντας τη χαμηλή δόση ως θεραπεία που «πρέπει να εξετάζεται» για τη μείωση του εμφράγματος, του εγκεφαλικού και της ανάγκης επαναγγείωσης.

Η εικόνα, πάντως, δεν είναι ομόφωνη. Η μεγάλη μελέτη CLEAR SYNERGY, που δημοσιεύθηκε στα τέλη του 2024, δεν βρήκε όφελος όταν η κολχικίνη ξεκινούσε αμέσως μετά από αγγειοπλαστική, γεγονός που προκάλεσε έντονη συζήτηση· μεταγενέστερες μετα-αναλύσεις, οι οποίες συγκέντρωσαν όλες τις μελέτες μαζί, εξακολουθούν να δείχνουν σημαντικό όφελος στη δευτερογενή πρόληψη. Το πιθανότερο είναι ότι μετράει πολύ το ποιος ασθενής και σε ποια φάση της νόσου παίρνει το φάρμακο. Να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα η καρδιαγγειακή χρήση δεν αποτελεί εγκεκριμένη ένδειξη των κυκλοφορούντων σκευασμάτων και η απόφαση χορήγησης κολχικίνης ανήκει αποκλειστικά και μόνο στον θεράποντα καρδιολόγο!

Το στενό περιθώριο είναι η σοβαρότερη παράμετρος λήψης

Η κολχικίνη έχει αυτό που στη φαρμακολογία ονομάζεται στενό θεραπευτικό εύρος: η αποτελεσματική δόση απέχει ελάχιστα από την τοξική. Δεν υπάρχει εξέταση αίματος ρουτίνας που να μετρά τα επίπεδά της, ούτε αντίδοτο για τη δηλητηρίαση. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο τα παλιά σχήματα, που προέβλεπαν επανειλημμένα δισκία μέσα στην ίδια ημέρα μέχρι να εμφανιστεί διάρροια, έχουν εγκαταλειφθεί διεθνώς υπέρ των χαμηλών δόσεων, οι οποίες αποδείχθηκαν εξίσου αποτελεσματικές και πολύ πιο ασφαλείς.

Τα πρώτα συμπτώματα υπερβολικής δόσης είναι γαστρεντερικά, όπως: ναυτία, κοιλιακό άλγος, έμετος και κυρίως διάρροια και πρέπει να εκλαμβάνονται ως προειδοποίηση, όχι ως ανεκτή παρενέργεια. Σε μακροχρόνια χρήση μπορεί να εμφανιστεί μυοπάθεια με μυϊκή αδυναμία και άλγος, περιφερική νευροπάθεια, καταστολή του μυελού των οστών ή διαταραχή στην απορρόφηση της βιταμίνης Β12.

Οι αλληλεπιδράσεις που μπορεί να αποβούν μοιραίες

Το φάρμακο αποβάλλεται μέσω του ενζύμου CYP3A4 και της Ρ-γλυκοπρωτεΐνης. Όποια ουσία μπλοκάρει αυτές τις δύο οδούς εκτοξεύει τα επίπεδα της κολχικίνης στο αίμα, ακόμη κι όταν ο ασθενής παίρνει κανονική δόση. Έχουν καταγραφεί διεθνώς θάνατοι από τέτοιους συνδυασμούς, με πιο διαβόητο εκείνον με την κλαριθρομυκίνη, ένα αντιβιοτικό που δίνεται συχνά για μια απλή λοίμωξη του αναπνευστικού.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται με:

• τα μακρολιδικά αντιβιοτικά, ιδίως την κλαριθρομυκίνη και την ερυθρομυκίνη·
• ορισμένους αναστολείς διαύλων ασβεστίου, όπως η βεραπαμίλη και η διλτιαζέμη·
• τα αζολικά αντιμυκητιασικά, όπως η ιτρακοναζόλη και η κετοκοναζόλη·
• την κυκλοσπορίνη και ορισμένα αντιρετροϊκά φάρμακα·
• τις στατίνες και τις φιμπράτες, με τις οποίες αυξάνεται ο κίνδυνος μυοπάθειας·
• τον χυμό γκρέιπφρουτ, ο οποίος δρα ακριβώς όπως ένας φαρμακευτικός αναστολέας.

Ο κίνδυνος πολλαπλασιάζεται σε άτομα με νεφρική ή ηπατική ανεπάρκεια και σε ηλικιωμένους, στους οποίους η δόση χρειάζεται προσαρμογή. Πρακτικά, κάθε φορά που ένας ασθενής υπό κολχικίνη παίρνει καινούργια συνταγή, οφείλει να το αναφέρει στον γιατρό και στον φαρμακοποιό του.

Τι κυκλοφορεί στην Ελλάδα

Στην ελληνική αγορά διατίθενται ιδιοσκευάσματα σε δισκία του 1mg από ελληνικές εταιρείες, καθώς και πόσιμο διάλυμα 0,25 mg/ml, χρήσιμο κυρίως όταν απαιτούνται μικρότερες ή κλασματικές δόσεις, ενταγμένα στη θετική λίστα και άρα συνταγογραφούμενα. Πρόκειται για μία από τις φθηνότερες θεραπείες που διαθέτει η σύγχρονη ιατρική γεγονός που παραδόξως αποτελεί και μέρος του προβλήματος, αφού κανένας δεν έχει οικονομικό κίνητρο να χρηματοδοτήσει τις μεγάλες μελέτες που θα κατοχύρωναν επίσημα τις νέες της ενδείξεις.

Τι πρέπει να θυμάται ο ασθενής

Η κολχικίνη λαμβάνεται πάντοτε στη δόση που έχει ορίσει ο γιατρός και ποτέ «όσο χρειαστεί»· η επίμονη διάρροια σημαίνει διακοπή και επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό και όχι «υπομονή»!. Τα δισκία δεν μοιράζονται σε συγγενείς ή φίλους με «πόνο στο πόδι», γιατί η ίδια δόση που βοηθά εσάς μπορεί να είναι επικίνδυνη για κάποιον με μειωμένη νεφρική λειτουργία και φυσικά, το φυτό από το οποίο προέρχεται δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση εναλλακτική λύση διατροφής γιατί οι δηλητηριάσεις από κατά λάθος κατανάλωση φύλλων του κολχικού είναι συχνά θανατηφόρες.

Πηγές

• Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΟΦ), Περιλήψεις Χαρακτηριστικών Προϊόντος σκευασμάτων κολχικίνης, ATC M04AC01.
• Εθνικό Συνταγολόγιο, κεφάλαιο 10.06.03 — Κολχικίνη (Colchicine).
• European Society of Cardiology, 2024 ESC Guidelines for the management of chronic coronary syndromes, European Heart Journal, 2024.
• European Society of Cardiology, 2015 ESC Guidelines for the diagnosis and management of pericardial diseases, European Heart Journal, 2015.
• Tardif J.C. et al., Efficacy and Safety of Low-Dose Colchicine after Myocardial Infarction (COLCOT), New England Journal of Medicine, 2019.
• Nidorf S.M. et al., Colchicine in Patients with Chronic Coronary Disease (LoDoCo2), New England Journal of Medicine, 2020.
• Jolly S.S. et al., Colchicine in Acute Myocardial Infarction (CLEAR SYNERGY / OASIS-9), New England Journal of Medicine, 2024.
• European Heart Journal, Long-term trials of colchicine for secondary prevention of vascular events: a meta-analysis, 2025.
• National Center for Biotechnology Information, StatPearls — Colchicine, Bookshelf NBK431102.
• U.S. Food and Drug Administration, New Safety Information for Colchicine — αλληλεπιδράσεις με αναστολείς CYP3A4 και Ρ-γλυκοπρωτεΐνης.